منډيګک
افغان تاريخ

سلطنت امان الله خان و معارف عصری

شميم راهی

لیسه امانی سال 1929
0 35

گسترش معارف در پایتخت:

بزرگترین تحول و دگرگونی در معارف افغانستان با شروع پادشاهی امان الله خان آغاز یافت. شاه امان الله در واقع بنیان گذار رسمی و ترویج کنندۀ معارف عصری افغانستان است. در قانون اساسی دوران او در عنوان نظامنامۀ اساسی دولت در دلو سال 1303 خورشیدی برای نخستین بار در تاریخ معاصر کشور تعلیمات ابتدایی لازمی وضروری خوانده شد. در مادۀ 68 نظامنامه یا قانون اساسی کشور گفته شد:« رعیت او تابعان دافغانستان ته زده کول دابتدایی درجی دعلم لازم اوضروری دی. درجی اوساخونه دتعلیم په یوه خاصه نظامنامه کشی شکاره دی چه موافق اوسم له هغی سره زده کیژی.»( برای رعیا و اتباع افغانستان تعلیم درجۀ ابتدایی لازم و ضروری است. درجات و تفرعات آن در یک نظامنامۀ خاص تعیین یافته که برطبق آن عمل می شود.

دردورۀ سلطنت امان الله خان بود که معارف و تعلیمات عصری به عنوان یک نیاز درجهت ترقی و انکشاف افغانستان مورد عنایت رسمی شاه و برخی از دولتمداران قرار گرفت. امان الله خان درسیمای معارف عصری و پیشرفته، سیمای افغانستان مترقی و نیرومند

را می دید. به گفتۀ “لیون باکویر و پاولادا” پژوهشگر و نویسندۀ افغانستان شناس امریکایی:« در زمرۀ تمام برنامه های اجتماعی شاه امان الله، معارف مقام برجسته داشت. این هدف نه تنها از نقطۀ نظر علاقۀ شخصی وی بلکه از نگاه آیندۀ افغانستان نزدش اهمیت به سزایی داشت. این واقعیت را در اهمیت و افتخاری که برای نشان معارف قایل شده بود باید دید. نشان معارف از بلند ترین نشان های افتخارات آن وقت بود. مقام نشان معارف از نشان های نظامی و نشان های ملکی بلندتربود.

لیسه امانی سال 1929

با شروع سلطنت امان الله خان تماس و ارتباط با کشور های خارجی بمنظور انکشاف و پیشرفت در عرصۀ تعلیم و تربیۀ عصری با جهان خارج اتخاذ شد. تعدادی از جوانها برای تعلیم و تحصیل به کشورهای خارجی اعزام شدند. کتابخانه ای در کابل جهت ارتقای کیفیت تعلیم و تربیه ایجاد گردید. در عرصۀ فرهنگ و مطبوعات یک دگرگونی و تحول عظیم به میان آمد. نشریه های متعدد چاپی در پایتخت و ولایات کشور عرض وجود کردند. به نوشتۀ غلام محمد غبار مؤرخ کشور:«چند صد نفر طلبۀ افغانی در ممالک اتحاد شوروی، جرمنی، فرانسه، ایتالیا و ترکیه به حساب وزارت معارف مشغول تحصیل شد. وسال دیگر یک عده دختران افغانی در ترکیه به غرض تحصیل اعزام و فرستادن یک عده طلبۀ نظامی در انگلستان درنظر گرفته شد. بودجۀ معارف افغانستان نیز بعد ازبودجۀ وزارت حرب و وزارت دربار بدرجۀ سوم قرار گرفت. تعلیم و تربیت ازنظر انتظام درفضای آزاد عملی می گردید و تهدید وسرکوبی ازنظر سیاسی وجود نداشت. لهذا روحیۀ معلمین و متعلمات عالی و با نشاط بود.

دولت درنظر گرفت که دوکتابخانۀ بزرگ در پایتخت تأسیس کند درحالیکه روشنفکران کابل توسط یک هیئت بیست نفری با اهدای کتب شخصی یک کتابخانۀ ملی درکابل تأسیس کرده بودند، و دولت با دادن عمارت و کتابخانۀ غنی و نفیس نایب السلطنه(به شمول نسخ قیمتدار خطی) باین کتابخانه ملی کمک شایانی نمود. همچنین دولت سینمایی درکابل و تیاتری درپغمان دایرکرد، وسیزده جریده و مجله به مصرف دولت درکابل و ولایات منتشرساخت ازقبیل: جریدۀ ارشادالنسوان در1922 که این جریدۀ هفته یی درهشت صفحه ازطرف زنان کابل به مدیریت و سرمحرری”الف.ری” و روح افزا خانم با معلومات آفاقی، ادب و تدبیر منزل و متفرقات نشر میگردید. جریدۀ اتحاد مشرقی-جلال آباد در 1921 به مدیریت برهان الدین خان کشککی ماه دوبار منتشر می گردید. روزنامه افغان به مدیریت میرزامحمدجعفرخان از 1922 خبرهای داخلی و خارجی را روزانه منتشر میساخت. مجلۀ معرف معارف(بعدها آئینۀ عرفان) از 1921 از وزارت معارف منتشر میگردید…

به تعمیم معارف عصری در میان کوچی ها نیز توجه گردید و برای تعلیم اطفال کوچی ها معلمینی توظیف شدند تا با کوچی ها سفر کنند. به رشد زبان پشتو توجه صورت گرفت و اداره ای بنام “مرکه دپشتو” در چارچوب وزارت معارف ایجاد شد.

در سال 1923 نظامنامۀ مکاتب خانگی و سپس در سال 1926 نظامنامۀ معارف تدوین گردید و نظام معارف بر مبنای این نظام تنظیم یافت. همچنان نظامنامۀ نشان ها و مدال های معارف تصویب شد. سمبول مشروطه خواهان که کتاب، قلم، دوات و شمشیر در داخل خوشه های گندم بود، نشان و سمبول معارف تعین شد. این نشان ها برای معلمان و شاگردان لایق و شایستۀ مکاتب اعطا میگردید. در سال های اخیر سلطنت امان الله خان شروع سال تعلیمی، اول میزان تعین گردید و سال تعلیمی شامل ده ماه می شد. مکاتب در روزهای جمعه باز بود و روز تعطیل هفته از جمعه به پنجشنبه تغیر یافت.

تدوین نظامنامه و لوایح در مورد معارف در دورۀ پادشاهی امان الله خان یکی از عوامل مهم و اثرگزار در رشد وانکشاف سریع معارف عصری بود. این قوانین و نظام نامه ها دولت را مکلف میساخت تا به توسعۀ معارف توجه کند. همچنان تدوین این قوانین زمینه و فرصت مساوی و برابر را برای تمام مردم بدون تبعیض مساعد میکرد؛ هرچند که ذهنیت ها و افکار عامه در بهره گیری از این فرصت برابر در مورد معارف متفاوت بود.

در اولين جشن لیسه امانی ، صدراعظم محمدهاشم خان، وزير معارف، وزير خارجه و يک‌تعداد زيادی از روحانيون بلندرتبه شرکت کردند و از تعدادی از صنوف های درسی ديدار نمودند و از مضامین دينی امتحان گرفتند تا اطمینان حاصل شود که در اين مدرسه آموزش دين نیز صورت می‌گيرد.

تدریس مضامین عصری در مکاتب، نخست توسط معلمین هندی در سال 1920 آغاز یافت و سپس معلمین فرانسوی نیز به تدریس مضامین عصری پرداختند.

مکتب امانیه در سال 1301(1922) تأسیس گردید. امان الله خان این مکتب را در آغاز تأسیس جهت کمک و تمویل به کشور فرانسه واگذار کرد. مدیر مکتب یک فرانسوی بود. برخی از معلمان نیز اتباع فرانسه بودند. تدریس و لوازم آموزش در مکتب رایگان انجام می شد. مصارف اعاشه و اباطه و سفر استادان فرانسوی را دولت افغانستان به عهده داشت. در آغاز از هر شاگرد شش روپیه فیس گرفته می شد و در بدل آن ماکولات و لباس برای شاگردان تهیه میگردید؛ ولی سپس شمولیت در مکتب برای شاگردان مجانی شد. تدریس زبان فرانسوی در گام نخست از صنف اول آغاز می شد اما سال های بعد شاگردان درس فرانسوی را از صنف سوم آغاز کردند. از زبان فرانسوی در مکتب عمدتاً جهت فراگیری مضامین ساینس استفاده می گردید. در سیستم درسی مکاتب از لحاظ زمان و مضامین درسی تغیرات ایجاد شد. ساعت درس هفته وار در مکتب امانیه در تابستان 27 ساعت ودر زمستان 24 ساعت تعین شد. دوران ابتدایی از 4 به 5 سال ازدیاد یافت. دوران متوسطه که بنام دورۀ رشدیه یاد می شد چهارسال و دوران ثانوی به نام دورۀ اعدادیه در سه سال باقی ماند. مکتب امانیه سپس در سال 1931 به مکتب استقلال تغیر نام یافت. در سال 1965 بنای ساختمان جدید لیسۀ استقلال توسط “ژورژ پومپیدو” صدراعظم فرانسه گذاشته شد و در سال 1974 به بهره برداری رسید. دراین سال لیسۀ مذکور 2383 شاگرد داشت که از سوی 31 معلم فرانسوی تعلیم و آموزش می دیدند.

یک سال بعد از لیسۀ امانیه یا استقلال، لیسۀ امانی که بعداً لیسۀ نجات نام گرفت تشکیل گردید. این لیسه از سوی آلمان ها کمک می شد و مدیر لیسه نیز یک نفر آلمانی بود. در ابتدا شاگردان برای شمولیت در این مکتب فیس می پرداختند اما بعداً پرداخت فیس از این مکتب نیز لغو گردید. در سال1305( 1927) لیسۀ غازی به کمک هندی ها تأسیس شد. در این لیسه انگلسی به حیث زبان خارجی تدریس می گردید.

درسال 1922 دارالمعلمین دیگری درکابل تأسیس یافت که فارغان دوران ابتدایی مکاتب مرکزو ولایات بصورت لیلیه شامل دارالمعلمین مذکور شدند.


عکس : شاگردان افغان در برلین در عصر امان الله خان
نوت : بنیانگذار معارف نوین در افغانستان حبیب الله خان پدر امان الله خان میباشد ازین لحاظ لیسه حبیبیه هم که اولین لیسهٔ افغانستان است بنام امیر مسمی شده است.

در دوران سلطنت امان الله خان به انکشاف ورزش در مکاتب نیز توجه صورت گرفت. جمناستیک و قواعد جزو پروگرام رسمی معارف شد و بازیهای فتبال، تینیس، کرکت، جهش، پرتاب گلوله و دیسک در میان شاگردان رواج یافت. برای تشویق ورزشکاران جوایز معین شد و پس از سال 1922 تیم های ورزشی معارف و سایر گروپ های ورزشکار در روزهای جشن استقلال به نمایش و مسابقات ورزشی می پرداختند.

تعمیم معارف در ولایات:

یکی از بزرگترین گامی را که امان الله خان در عرصۀ معارف عصری برداشت، توسعه و تعمیم معارف درولایات افغانستان و مناطق خارج ازپایتخت بود. درحالیکه امیرحبیب الله پدر وی به عنوان بنیانگذار معارف عصری در کشور علی رغم اوضاع آرام و زمینۀ مساعد به ایجاد و تأسیس مکتب در ولایات نپرداخت. به نوشتۀ مؤلف افغانستان درمسیرتاریخ در طول سلطنت امان الله خان معارف با ایجاد صد ها مکتب به سرعت در پایتخت و ولایات گسترش یافت:«درپایتخت علاوه بر لیسۀ حبیبیه، لیسه های امان و امانی توسط پروفیسوران فرانسوی و جرمنی و استادان داخلی تأسیس گردید، مکاتب رشدی غازی، رشدیۀ استقلال، تلگراف، رسامی، نجاری، معماری، السنه، زراعت، دارالعلوم عربی، رشدیۀ مستورات، رشدیۀ جلال آباد، زراعت رشدیۀ قندهار، رشدیۀ هرات، دارالمعلمین هرات، رشدیۀ مزار شریف، رشدیۀ قطغن، مکتب پلیس، موزیک، قالین بافی، آرچتکت، تدبیر منزل زنانه، مکتب طبیه، مستورات، و بیشتر از 322 باب مکاتب ابتدائیه در تمام ولایت کشور باز شد. تعداد طلبۀ مکاتب ابتدایی تا 1927 به پنجاه و یک هزار نفر رسید. و در لیسه ها و مکاتب رشدی و مسلکی سه هزار نفر طلبه(شاگرد) تحصیل میکرد و این غیر از مدرسۀ نظامی بود. از سال 1923 تا 1927 ، 133 جلد(عنوان) کتاب درسی در تعداد 693575 ازطرف وزارت معارف طبع گردید و مطبعۀ معارف تأسیس شد

در اولين جشن لیسه امانی صدراعظم محمدهاشم خان، وزير معارف، وزير خارجه و يک‌تعداد زيادی از روحانيون بلندرتبه شرکت کردند و از تعدادی از صنوف های درسی ديدار نمودند و از مضامین دينی امتحان گرفتند تا اطمینان حاصل شود که در اين مدرسه آموزش دين نیز صورت می‌گيرد.


اولين فارغ رشته مهندسي پولي تخنيك كابل
سال ١٩٧٢ع
این دانشگاه در سال ۱۳۴۳ خورشیدی، در منطقه کارته مأمورین شهر کابل، در نزدیکی هوتل اینترکانتینانتل کابل، پایه‌گذاری شد و در سال ۱۳۴۵ با تکمیل ساختمان‌های مربوطه به جذب دانشجو آغاز کرد.
پوهنزی پولی‌تکنیک اولین فارغ‌التحصیلان خود را در سال ۱۳۵۱ ه‍.ش به جامعه تقدیم نمود.
پلی‌تخنیک کابل پنج پوهنزی و ۱۹ دپارتمان (گروه آموزشی فرعی) دارد که شامل ۱۱ گروه حرفه‌ای و هشت گروه آموزش عمومی می‌شود.
مجموعه از بهترین عکس های با توضیحات هرکدام از عکس ها به علاقمندان تاریخ تقدیم است. امید است لذت ببرید.
معرفی اولین مکتب دخترانه در کابل قدیم [لیسه ملالی]
برای نخستین بار در زمان سلطنت امیرامان الله خان، دختران و زنان در تاریخ معارف کشوربا مخالفت ها و تهدید های که میشدند وارد عرصه معارف گردیدند. اولین مکتب ابتدایه دخترانه درسال 1299 هجری خورشیدی به نام عصمت دربرج شهرآرای کابل در چهارطبقه توسط مادر امان الله خان و ملکه ثریا خانم شاه امان الله خان تاًسیس گردید. در آن زمان تعداد شاگردان به 40 تن می رسید که مصروف فراگیری خواندن ونوشتن به شکل معیاری بودند و ماهانه مبلغ 50 روپیه ازسوی شاه امان الله خان به شاگردان به نام چادر مکتب داده میشد. مکتب ابتدایه عصمت در شرایطی پا به عرصه وجود گذاشت که سنت های مردمی حاکم بر محیط بود و درمناطق مختلف کشور دختران را نمی گذاشتند تا به موسسات تعلیماتی راه یابند با آن هم دختران با شهامت افغان با چادری و دلاق به مکتب حاضر می شدند. بعد از سپری نمودن یک سال در 19 جدی سال1300 این مکتب درتعمیر بوستان سرا واقع پارک زرنگار نقل مکان نموده و به کمک یک عده زنان منور شهر کابل این مکتب گشایش یافته و به نام مکتب مستورات مسمی گردید و اولین مدیره مکتب متذکره بسیمه، خانم محمود طرزی و ملکه ثریا مفتش بود. مکتب از آغاز صبح الی عصر در دو تایم فعالیت می نمود و نان چاشت برای شاگردان آماده می گردید. بعد در سال 1321 هجری خورشیدی به نام لیسه ملالی مسمی گردید. ملالی در لغت پشتو به معنی همدم، رهنما، دوست و رفیق راه می باشد. ملالی دختر قهرمان افغان بودکه دوشا دوش برادران خویش بخاطر هریت و آزادی کشور با استعمار گران انگلیس می جنگید، در آن زمان یک تعداد استادان ازکشور فرانسه، آلمان و ترکیه برای تدریس بهتر شاگردان خواسته شده بودند واولین دور فارغین شاگردان لیسه ملالی به پنج تن می رسید.این مکتب که درچهارراهی صدارت متصل شفاخانه جمهوریت مربوط ناحیه دوم شهر موقعیت دارد.
ليسه عالي استقلال:
اين مكتب كه به كمك مالي دولت فرانسه اعمار شده بود زيادتر دروس ان به زبان فرانسوي بود، زيادتر فرزندان اعليحضرت ظاهر شاه در همين مكتب درس مي خواندند زيرا كه اعليحضرت دوره مكتب را در فرانسه سپري كرده بود و به زبان فرانسوي تسلط كامل داشت اين عكس شهزاده نادر جان را با استاد او نشان مي ده.
مجموعه از بهترین عکس های با توضیحات هرکدام از عکس ها به علاقمندان تاریخ تقدیم است. امید است لذت ببرید.
لیسه امانی، سال ۱۳۰۲:
لیسه امانی که توسط داکتر ایون با ۱۲۰ شاگرد افتتاح شد که آن وقت بنام مکتب کابل یاد می‌شد که بعدا به نام شاه افغانستان یعنی لیسه امانی نام گذاری شد.
متعلمین صد سال پیش
شاگردان مکتب ابتدائیه ریزه‌کوهستان و پنجشیر قبل و بعد از شامل شدن در مکتب.
امان افغان، ۲۴ جون ۱۹۲۰
متعلمین صد سال پیش
شاگردان مکتب ابتدائیه ریزه‌کوهستان و پنجشیر قبل و بعد از شامل شدن در مکتب.
امان افغان، ۲۴ جون ۱۹۲۰
متعلمین صد سال پیش
شاگردان مکتب ابتدائیه ریزه‌کوهستان و پنجشیر قبل و بعد از شامل شدن در مکتب.
امان افغان، ۲۴ جون ۱۹۲۰

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

error: Protected contents!